Hukuken taşeron sözleşmesi çoğunlukla bir eser sözleşmesidir: Türk Borçlar Kanunu'nun 470. maddesine göre yüklenici bir eser meydana getirmeyi, işsahibi de karşılığında bedel ödemeyi üstlenir. Kanun boşlukları doldurur, ama şantiyenin ayrıntısını bilmez. O ayrıntıyı sözleşme yazar. Bu yazı genel bilgilendirmedir; önemli bir sözleşmeyi imzalamadan önce avukatınıza inceletin.
1. İş tanımı: ne yapılacak, ne yapılmayacak
"Kaba inşaat işleri" demek yetmez. Kalıp, demir ve beton işçiliği mi, yoksa malzemesiyle birlikte mi? İskele kimin? Hafriyatın tesviyesi, su yalıtımı, merdiven döşemeleri, asansör kuyusu işin içinde mi? İş tanımını projeye, pafta numaralarına ve teknik şartnameye atıf yaparak yazın. Hariç tutulan işleri de ayrıca sayın; "dahil değildir" listesi en az "dahildir" listesi kadar önemlidir.
2. Metraj esası
Birim fiyatlı işte para, ölçülen miktarla ödenir. Ölçünün neye göre yapılacağı sözleşmede yazmıyorsa her hakedişte yeniden tartışılır. Yazılması gerekenler:
- Miktar projeden mi, yerinde ölçüyle mi bulunacak; ikisi farklı çıkarsa hangisi esas?
- Boşluklar (pencere, kapı, şaft) düşülecek mi, hangi büyüklükten itibaren?
- Kalıp açılımla mı, plan alanıyla mı ölçülecek?
- Fire ve kırılan malzeme kimin hesabına?
- Ölçüm kim tarafından, ne zaman ve hangi tutanakla yapılacak?
3. Birim fiyat mı, götürü bedel mi?
Birim fiyatlı sözleşmede her iş kaleminin birim fiyatı bellidir; toplam bedel yapılan miktara göre oluşur. Proje henüz netleşmemişse ya da miktar değişebilecekse adildir, ama ölçü ve kontrol yükü getirir.
Götürü bedelli sözleşmede iş tek bir bedelle yapılır. Türk Borçlar Kanunu'nun 480. maddesine göre bedel götürü olarak belirlenmişse yüklenici, iş öngörülenden fazla emek ve masraf gerektirse bile bedelin artırılmasını isteyemez; ancak başlangıçta öngörülemeyen ya da taraflarca göz önünde tutulmayan durumlar işin yapılmasını engeller ya da son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden sözleşmenin uyarlanmasını isteyebilir. Götürü bedel, projesi kesin ve değişmeyecek işlerde müteahhidi korur; ama proje değişirse ek işin nasıl fiyatlanacağı da sözleşmede yazmalıdır.
Hangisini seçerseniz seçin, fiyat farkı konusunu açıkça yazın: fiyatlar sabit mi, yoksa belirli bir endekse göre güncellenecek mi? Uzun süren işlerde bu madde yoksa taşeron yarı yolda işi bırakma noktasına gelebilir.
4. Ödeme ve hakediş takvimi
Hakedişin ne sıklıkla düzenleneceğini (ayda bir, aşama sonunda), metrajın kaç gün içinde onaylanacağını ve onaylanan hakedişin kaç gün içinde, hangi araçla (havale, çek) ödeneceğini yazın. Çekle ödeme yapılacaksa vadenin en fazla kaç gün olabileceğini de belirtin. Hakediş kesintileri (KDV tevkifatı, gelir vergisi stopajı, teminat, avans mahsubu) ve fatura düzeni de bu bölümde yer alır; hesabın ayrıntısı için hakediş nasıl hazırlanır rehberine bakın.
5. Malzeme kimde?
Malzemeyi müteahhit mi alacak, taşeron mu? Müteahhit alıyorsa teslim, depolama, sayım ve fire sorumluluğu kimde? Taşeron alıyorsa kalite (marka, sınıf, belge) ve numune onayı nasıl yapılacak? Karma modelde, örneğin betonu müteahhit alıp işçiliği taşeron yapıyorsa, sipariş miktarı ile dökülen miktar arasındaki farkın kimin hesabına yazılacağı açıkça belirlenmelidir.
6. SGK ve iş sağlığı güvenliği: müteahhidin sorumluluğu bitmiyor
İşi taşerona vermek, müteahhidi taşeronun işçilerine karşı sorumluluktan kurtarmaz:
- İş Kanunu'nun 2. maddesine göre asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu'ndan, iş sözleşmesinden ya da toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Ödenmeyen ücret ya da kıdem tazminatı müteahhide dönebilir.
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 12. maddesine göre asıl işveren, bu Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işverenle birlikte sorumludur. Taşeronun yatırmadığı sigorta primi müteahhitten istenebilir.
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 23. maddesine göre aynı çalışma alanını birden fazla işveren paylaşıyorsa, işverenler önlemlerin uygulanmasında iş birliği ve koordinasyon içinde çalışır; 22. madde de altı aydan uzun süren asıl işveren alt işveren ilişkisinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu konusunda koordinasyonu düzenler.
Bu yüzden sözleşmede taşeronun işçilerini sigortalı çalıştıracağı, prim ve ücret ödemelerini belgeleyeceği (aylık bildirge ve ödeme dekontu), eğitim ve kişisel koruyucu donanımı sağlayacağı yazmalı; taşeron bu belgeleri vermezse müteahhidin hakedişten tutar alıkoyma hakkı bulunmalıdır. İş Kanunu ayrıca asıl işverenin işçilerinin alt işverene devredilerek haklarının kısıtlanmasını ve muvazaalı alt işverenliği yasaklar; kendi işçinizi kâğıt üstünde taşerona geçirmek ciddi sonuçlar doğurur.
7. Teminat
Taşeronun işi eksiksiz bitireceğine güvence olarak her hakedişten belirli bir oran teminat kesilebilir ya da iş başında banka teminat mektubu istenebilir. Teminatın hangi durumda irat kaydedileceğini, hangi şartla ve ne zaman (geçici kabul, kesin kabul) iade edileceğini yazın. Müteahhit avans veriyorsa avansın teminatı da ayrıca konuşulmalıdır.
8. Gecikme ve ceza
İş programı (iş başlama tarihi, ara aşamalar, bitiş tarihi) sözleşmenin ekinde yer almalıdır. Gecikme hâlinde günlük ya da haftalık ceza öngörülebilir. Türk Borçlar Kanunu'nun 182. maddesine göre taraflar cezanın miktarını serbestçe belirler, ama hâkim aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir. Ayrıca 473. maddeye göre yüklenici işe zamanında başlamazsa ya da işi, kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği açıkça anlaşılacak kadar geciktirirse işsahibi teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir. Gecikmenin müteahhitten kaynaklandığı durumlar (malzeme vermemek, ödemeyi geciktirmek) için süre uzatımı da aynı maddede düzenlenmelidir.
9. Fesih ve iş bitiminde hesaplaşma
Hangi durumlarda sözleşmenin feshedilebileceğini, fesih bildiriminin nasıl yapılacağını ve feshe kadar yapılmış işin nasıl ölçülüp ödeneceğini yazın. Türk Borçlar Kanunu'nun 484. maddesi, işsahibinin eser tamamlanmadan önce, yapılmış kısmın karşılığını ödemek ve yüklenicinin bütün zararlarını gidermek koşuluyla sözleşmeyi feshedebileceğini düzenler; bu yüzden haklı fesih sebeplerini (iş güvenliği ihlali, belgelerin verilmemesi, tekrarlayan kalite sorunu) ayrıca saymak önemlidir. Şantiyede bırakılan malzeme ve ekipmanın, teminatın ve kalan avansın durumu da fesih maddesinde yer almalıdır.
HesaPlus'ta taşeron nasıl takip edilir?
HesaPlus'ta taşeronlar tedarikçiler, resmî kurumlar ve ortaklarla birlikte Cariler listesinde durur. Bir taşeronun kartını açınca kalemleri pozlarıyla, toplam maliyeti, ödeneni ve kalan borcu görürsünüz; para hareketleri sekmesi mutabakat isteğine hazır ekstredir. Kartın üstündeki Taşeron sözleşmesi düğmesi, cari ve proje bilgileriyle doldurulmuş, yazdırılabilir bir sözleşme taslağı açar; bu taslağı yukarıdaki maddelere göre tamamlayıp avukatınızla son hâline getirebilirsiniz.
Yapılan işin ölçüsü ise poz kartındaki metraj defterinde tutulur; taşeron durumu tablosu bugüne kadar ödeneni ve metraja göre kalanı yan yana gösterir.
Sık sorulanlar
Taşeron işçisinin sigorta primini ödemezse müteahhit sorumlu olur mu?
5510 sayılı Kanunun 12. maddesine göre asıl işveren, Kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işverenle birlikte sorumludur. Bu yüzden sözleşmede taşeronun aylık bildirge ve ödeme belgelerini vermesini ve vermezse hakedişten tutar alıkonulabileceğini yazmak önemlidir.
Götürü bedelli sözleşmede taşeron sonradan fiyat artışı isteyebilir mi?
Türk Borçlar Kanunu'nun 480. maddesine göre götürü bedelde yüklenici, iş fazla emek ve masraf gerektirse bile kural olarak bedelin artırılmasını isteyemez. Başlangıçta öngörülemeyen ya da göz önünde tutulmayan durumlar işi engeller ya da son derece güçleştirirse yüklenici hâkimden uyarlama isteyebilir. Fiyat farkı ve ek iş kurallarını sözleşmeye yazmak bu tartışmayı önler.
Taşeron sözleşmesi noterde yapılmak zorunda mı?
Eser sözleşmesi için kanunda özel bir şekil şartı yoktur; ancak ispat kolaylığı için yazılı ve iki tarafça imzalı olması gerekir. Taşınmaz devri gibi resmî şekle bağlı bir unsur içeriyorsa durum değişir. Kendi sözleşmeniz için avukatınıza danışın.
Teminat kesintisi ne kadar olmalı?
Mevzuatta özel sektör taşeron işleri için belirlenmiş bir oran yoktur; oran tarafların anlaşmasına bağlıdır. Önemli olan oranın, hangi durumda irat kaydedileceğinin ve ne zaman iade edileceğinin sözleşmede açıkça yazmasıdır.
